د امریکا له وتو وروسته به د افغانستان راتلونکی څرنګه وی ؟
لیکنه : معین الدین خان
ژباړه: پښتو څانګه
دا اوس څرګنده شوی چې متحده ایالات په داسې حالت کې دي چې ژر تر ژره له افغانستان څخه خپل سرتیري وباسي. له طالبانو سره د خبرو اترو بیا پیل به ژر خپل وروستي پړاو ته ورسیږي . ټولی نښی نښانی دا په ګوته کوي چې متحده ایالاتو چمتووالی بشپړ کړی. د افغانستان لپاره د متحده ایالاتو د خبرو اترو ځانګړي استازی په دې وروستیو کې د افغانستان له ولسمشر ډاکټر اشرف غني سره وکتل. همداراز هغه د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر شاه محمود قریشي سره هم لیدلي دي. پاکستان هم ډاډه دی چې د متحده ایالاتو وتل نږدې دي.
اوس نو د افغانستان راتلونکي په اړه پوښتنې راپورته کیږي. پدې پوښتنو کې نه یوازې د افغانستان امنیت او په هغې پورې اړوند نورې مسلې شاملې دي ، بلکې د طالبانو د فعالیتونو څرنګوالی او د افغانستان راتلونکی سیاسي نقشه به څه وي دا هم ترسترګو شوی. تر دې دمه ، د افغانستان د ولسمشریزو ټاکنو پایلې ، چې د تیرکال د سپټمبر په وروستیو کې ترسره شوې وې ، نه دي په ډاګه شوي. د ټاکنو د پایلو په اړه د ولسمشر اشرف غني او اجراییه رییس عبدالله عبدالله تر منځ د اختلاف نښې نښانی هم شتون لري. مګر یوه بله مهمه مسله هم شتون لری چی په امریکا کی هم د بحث وړ ګرځيدلی. هغه دا ده، که چیرې هلته نوی حکومت رامینځته شي نو تر۲۰۲۴ کال پورې به یې د را ایستلو لپاره ډیرو پیسو ته اړتیا وي.
د یوې امریکایی ادارې په وینا ، هغه هیوادونه چې افغانستان ته مرستې رسوي ځکه ډیر ناراضه دي چې په افغانستان کې د اداري فساد د ختمولو ټولې هڅې بې ګټې ښکاری. د ټول افغان حکومت شاوخوا ۷۵ سلنه لګښتونه د نړیوالو مرستو لخوا تمویل کیږي ، پداسې حال کې چې حکومت پخپله حتی د عوایدو له لارې د خپلې عاید څلورمه برخه هم نشی چمتو کولی. د افغانستان د بیا رغونې لپاره ځانګړی عمومي پلټونکی ، چې هر کال په هر ربع کې د متحده ایالاتو کانګرس ته خپل راپور وړاندې کوي ، وايي چې دا مسله د سختی اندیښنې وړ ده.
د یادولو وړ ده چې په افغانستان کې د امریکې د دې اوږدی جګړې ټول لګښتونه د ورته ادارې لخوا اټکل شوي دي کوم چې دوی په خپل وروستي راپور کی وړاندی کړي ، په دی کی ویل شوی چې د افغانستان حکومت د فساد مخه نیولو کې په بشپړ ډول پاتې راغلی. هغه هیوادونه چې مرستې چمتو کوي د پام وړ ناامیدۍ لامل شوي او دا د خورا اندیښنې وړ خبره ده. دې ادارې په دې ټکو خپله غصه څرګنده کړې چې حکومت له نړیوالې ټولنې څخه د ترلاسه شویو مرستو شمیرلو کی زیاته علاقه لري او د اداري فساد له منځه وړلو هڅو لپاره لږه لیوالتیا شتون لري. دوی وايي د فساد له منځه وړلو هڅې اغیزمنې ندي ثابت شوی.
بلی خواه د ولسمشر اشرف غنی راتلونکی هم یقینی نه دی. د ولسمشریزو ټاکنو وروستی پایلی لا هم نه دی اعلان شوی خو په لومړی پایلی د هغه په ګټه اعلان شوی چی د هغه سیال لومړی پایلی د درغلیو ډکی او ناسمی وبللی. په جنوری میاشت کی یوی نړیوالی څارونکی اداری په خپل راپور کی ویلی وو، اسیا پیسفیک سیمه کی افغانستان په اداری فساد کی له ټولو مخکی دی. د دی سره سره چی نړیواله ټولنه هر کال افغانستان ته په کروړونو ډالرو مرستی رسوی خو هلته غریبی لا مخ پر ودی روانه ده. په ۲۰۱۲ کال کی ۳۷ سلنه خلکو د غریبی له سطحی ټیټ ژوند درلودو خو اوس د دی خلکو شمیر زیات شوی او ان ۵۵ سلنه ته رسیدلی دی.
د افغانستان بیا رغونې لپاره ځانګړي عمومي پلټونکي د ۲۰۱۹ کال په وروستۍ ربع کې ، د واشنګټن په مشرۍ د نړیوالی ټولنې مرستندویانو څخه په کال کې ۸،۵ بیلیونه ډالر برابر کړل. دې له امنیت څخه نیولې تر تعلیم ، حفظ الصحه او اقتصادي لګښتونو پورې هرڅه پوښلي. د دی تر څنګ د متحده ایالاتو ، افغان امنیتي او دفاعي ځواکونو ته کلنۍ مرسته ۴،۲ بیلیونه ډالر په خپل ځای ده.
نو که چیرې د افغانستان راتلونکي سناریو ته وکتل شي ، نو وضعیت له هرې زاویې څخه خورا جدي دی. یعنی که په سمه توګه ځیر شو نو داسی ښکاری چی وضعیت به له هغه وختونو څخه هم خراب شی کله چې شوروي سرتیري له افغانستان څخه ووتل او امریکا او پاکستان په ګډه په افغانستان کې د شوروي اتحاد پر وړاندې جبهه جوړه کړی وه. او له وتلو وروسته ، د متحده ایالاتو لیوالتیا له دې سیمې سره ختمه شوه ، خو د پاکستان ګټې نه یوازې دوام درلودلی بلکې طالبان یی هم واک ته ورسول. مګر اوس چې د متحده ایالاتو سرتیري له افغانستان څخه ووځي ، اوس نه یوازې دا چې ستونزې به ډیری وی بلکه پاکستان به د لوبو کولو لپاره کافي فرصت ولري.
ژباړه: پښتو څانګه
دا اوس څرګنده شوی چې متحده ایالات په داسې حالت کې دي چې ژر تر ژره له افغانستان څخه خپل سرتیري وباسي. له طالبانو سره د خبرو اترو بیا پیل به ژر خپل وروستي پړاو ته ورسیږي . ټولی نښی نښانی دا په ګوته کوي چې متحده ایالاتو چمتووالی بشپړ کړی. د افغانستان لپاره د متحده ایالاتو د خبرو اترو ځانګړي استازی په دې وروستیو کې د افغانستان له ولسمشر ډاکټر اشرف غني سره وکتل. همداراز هغه د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر شاه محمود قریشي سره هم لیدلي دي. پاکستان هم ډاډه دی چې د متحده ایالاتو وتل نږدې دي.
اوس نو د افغانستان راتلونکي په اړه پوښتنې راپورته کیږي. پدې پوښتنو کې نه یوازې د افغانستان امنیت او په هغې پورې اړوند نورې مسلې شاملې دي ، بلکې د طالبانو د فعالیتونو څرنګوالی او د افغانستان راتلونکی سیاسي نقشه به څه وي دا هم ترسترګو شوی. تر دې دمه ، د افغانستان د ولسمشریزو ټاکنو پایلې ، چې د تیرکال د سپټمبر په وروستیو کې ترسره شوې وې ، نه دي په ډاګه شوي. د ټاکنو د پایلو په اړه د ولسمشر اشرف غني او اجراییه رییس عبدالله عبدالله تر منځ د اختلاف نښې نښانی هم شتون لري. مګر یوه بله مهمه مسله هم شتون لری چی په امریکا کی هم د بحث وړ ګرځيدلی. هغه دا ده، که چیرې هلته نوی حکومت رامینځته شي نو تر۲۰۲۴ کال پورې به یې د را ایستلو لپاره ډیرو پیسو ته اړتیا وي.
د یوې امریکایی ادارې په وینا ، هغه هیوادونه چې افغانستان ته مرستې رسوي ځکه ډیر ناراضه دي چې په افغانستان کې د اداري فساد د ختمولو ټولې هڅې بې ګټې ښکاری. د ټول افغان حکومت شاوخوا ۷۵ سلنه لګښتونه د نړیوالو مرستو لخوا تمویل کیږي ، پداسې حال کې چې حکومت پخپله حتی د عوایدو له لارې د خپلې عاید څلورمه برخه هم نشی چمتو کولی. د افغانستان د بیا رغونې لپاره ځانګړی عمومي پلټونکی ، چې هر کال په هر ربع کې د متحده ایالاتو کانګرس ته خپل راپور وړاندې کوي ، وايي چې دا مسله د سختی اندیښنې وړ ده.
د یادولو وړ ده چې په افغانستان کې د امریکې د دې اوږدی جګړې ټول لګښتونه د ورته ادارې لخوا اټکل شوي دي کوم چې دوی په خپل وروستي راپور کی وړاندی کړي ، په دی کی ویل شوی چې د افغانستان حکومت د فساد مخه نیولو کې په بشپړ ډول پاتې راغلی. هغه هیوادونه چې مرستې چمتو کوي د پام وړ ناامیدۍ لامل شوي او دا د خورا اندیښنې وړ خبره ده. دې ادارې په دې ټکو خپله غصه څرګنده کړې چې حکومت له نړیوالې ټولنې څخه د ترلاسه شویو مرستو شمیرلو کی زیاته علاقه لري او د اداري فساد له منځه وړلو هڅو لپاره لږه لیوالتیا شتون لري. دوی وايي د فساد له منځه وړلو هڅې اغیزمنې ندي ثابت شوی.
بلی خواه د ولسمشر اشرف غنی راتلونکی هم یقینی نه دی. د ولسمشریزو ټاکنو وروستی پایلی لا هم نه دی اعلان شوی خو په لومړی پایلی د هغه په ګټه اعلان شوی چی د هغه سیال لومړی پایلی د درغلیو ډکی او ناسمی وبللی. په جنوری میاشت کی یوی نړیوالی څارونکی اداری په خپل راپور کی ویلی وو، اسیا پیسفیک سیمه کی افغانستان په اداری فساد کی له ټولو مخکی دی. د دی سره سره چی نړیواله ټولنه هر کال افغانستان ته په کروړونو ډالرو مرستی رسوی خو هلته غریبی لا مخ پر ودی روانه ده. په ۲۰۱۲ کال کی ۳۷ سلنه خلکو د غریبی له سطحی ټیټ ژوند درلودو خو اوس د دی خلکو شمیر زیات شوی او ان ۵۵ سلنه ته رسیدلی دی.
د افغانستان بیا رغونې لپاره ځانګړي عمومي پلټونکي د ۲۰۱۹ کال په وروستۍ ربع کې ، د واشنګټن په مشرۍ د نړیوالی ټولنې مرستندویانو څخه په کال کې ۸،۵ بیلیونه ډالر برابر کړل. دې له امنیت څخه نیولې تر تعلیم ، حفظ الصحه او اقتصادي لګښتونو پورې هرڅه پوښلي. د دی تر څنګ د متحده ایالاتو ، افغان امنیتي او دفاعي ځواکونو ته کلنۍ مرسته ۴،۲ بیلیونه ډالر په خپل ځای ده.
نو که چیرې د افغانستان راتلونکي سناریو ته وکتل شي ، نو وضعیت له هرې زاویې څخه خورا جدي دی. یعنی که په سمه توګه ځیر شو نو داسی ښکاری چی وضعیت به له هغه وختونو څخه هم خراب شی کله چې شوروي سرتیري له افغانستان څخه ووتل او امریکا او پاکستان په ګډه په افغانستان کې د شوروي اتحاد پر وړاندې جبهه جوړه کړی وه. او له وتلو وروسته ، د متحده ایالاتو لیوالتیا له دې سیمې سره ختمه شوه ، خو د پاکستان ګټې نه یوازې دوام درلودلی بلکې طالبان یی هم واک ته ورسول. مګر اوس چې د متحده ایالاتو سرتیري له افغانستان څخه ووځي ، اوس نه یوازې دا چې ستونزې به ډیری وی بلکه پاکستان به د لوبو کولو لپاره کافي فرصت ولري.
Comments
Post a Comment